Biblia - języki i tłumaczenia
poniedziałek, 20-02-2023 | dodał: Administrator
Pismo święte powstało w konkretnym miejscu, czyli na terenie dzisiejszej Ziemi Świętej i kulturze żydowskiej. To oznacza, że powstawała w językach, którymi posługiwał się naród żydowski. My dziś posługujemy się tłumaczeniami na języki nowożytne, a tym także na język polski. Przyjrzymy się więc językom, w których powstawało Pismo św. A także i tłumaczeniom.
Języki Biblii
Księgi biblijne zostały spisane w trzech językach: hebrajskim, aramejskim i greckim.
Język hebrajski należy do grupy języków semickich. W życiu codziennym Izraelitów został wyparty po powrocie z niewoli babilońskiej w V w. przed Chr. Pozostał jednak językiem sakralnym, używanym w ceremoniach oraz piśmiennictwie religijnym. W języki hebrajskim spisano 39 ksiąg Starego Testamentu, które składają się na Biblię Hebrajską, z wyłączeniem krótkich fragmentów spisanych w j. aramejskim.
Język aramejski, podobnie jak język hebrajski, należy do języków semickich. Prawdopodobnie to on był językiem ojczystym Izraelitów, a nie hebrajski. Około VI w. przed Chr. stał się językiem oficjalnym administracji perskiej. Spisano w nim tylko fragmenty kilku ksiąg Starego Testamentu: Rdz 31,47; Jer 10,11; Ezd 4,8-6,18; Ezd 7,12-26; Dn 2,4-7,28. Język aramejski był powszechny w czasach Jezusa; rozwijał się aż do połowy VII w. Nowy Testament zawiera arameizmy oraz słowa aramejskie np. Abba (Ojcze).
Język grecki: język z rodziny języków indoeuropejskich. Księgi biblijne zostały spisane w uproszczonej, pospolitej formie tego języka, czyli w tzw. koine. Wszystkie 27 ksiąg Nowego Testamentu powstało w języku greckim oraz 7 ksiąg deuterokanonicznych tj. Księga Tobiasza, Księga Judyty, Księga Barucha, Księga Mądrości, Księga Syracha, 1. i 2. Księga Machabejska, a także krótkie fragmenty Księgi Daniela (Dn 3,24-90; Dn 13-14) i Księgi Estery (Est 10, 4-16,24).
Przekłady Biblii
Przekłady Biblii zaczęły powstawać już w starożytności. Jako pierwszy najczęściej wymieniany jest Pięcioksiąg Samarytański. Samarytanie dokonali przekładu znaków, czyli transliteracji tekstu hebrajskiego na alfabet samarytański, który zresztą ma swoje korzenie w alfabecie starohebrajskim. Ów Pięcioksiąg datowany jest na IV-II w. przed Chr. i jak sama nazwa wskazuje przełożono wówczas tylko pierwsze pięć ksiąg Starego Testamentu, czyli żydowską Torę.
Niektórzy uznają za przekład Biblii także targumy aramejskie, czyli tłumaczenia z języka hebrajskiego na język aramejski fragmentów Starego Testamentu. Są one jednak bardziej parafrazą tekstu oryginalnego niż wiernym tłumaczeniem. Targumy powstały z powodu zaniku języka hebrajskiego w sferze życia codziennego Żydów po powrocie z niewoli babilońskiej (VI w. przed Chr.). Wówczas czytane w synagodze teksty świętej były niezrozumiałe dla wiernych i wymusiło to ustne tłumaczenie ich na j. aramejski, którym się powszechnie posługiwano. Pierwsze targumy w formie zapisu datuje się dopiero na III w. przed Chr. Nie zebrano ich jednak nigdy w jedną kompilację.
Najbardziej znanymi przekładami Biblii są Septuaginta i Wulgata. Warto jednak pamiętać także o Biblii Syryjskiej, która podobnie jak Wulgata powstała w IV w. Przekład ten nazywany jest Peszitta (syr. prosta, powszechna) i jest ciągle używany przez chrześcijan nestoriańskich i syryjskich. Nie obejmuje 2 i 3 Listu Jana, Listu Judy i Apokalipsy, gdyż nie wchodzą one do kanonu tamtejszych Kościołów.
Przykład Peszitty pokazuje nam, że zawsze przekład związany jest z kanonem. Stąd możemy wyróżniać przekłady katolickie, protestanckie, Kościołów wschodnich, prawosławia itd. Równocześnie istnieją próby zniesienia różnic. W Polsce w 1995 r. Towarzystwo Biblijne zaczęło prace nad projektem Biblii Ekumenicznej. Tłumaczeniem zajął się Międzywyznaniowy Zespół Tłumaczy złożony przez przedstawicieli różnych Kościołów chrześcijańskich. Księgi Biblii Ekumenicznej są publikowane od 1997 r., do tej pory jednak nie udało się przełożyć i wydać całości.
Septuaginta
Septuaginta była pierwszy przekładem Starego Testamentu na język grecki. W zapisie występuje również pod skrótem LXX, gdyż sama nazwa oznacza „przekład siedemdziesięciu" i nawiązuje do legendy z „Listu Arysteasza” (uznanego za apokryf) według której w pracach nad przekładem, z polecenia króla Egiptu Ptolomeusza, uczestniczyło siedemdziesięciu dwóch tłumaczy.
Septuaginta powstała w Aleksandrii na przestrzeni 250-150 r. przed Chr. Tłumaczenie objęło całość Biblii Hebrajskiej, a nie tylko Torę (jak w przypadku Samarytan). Jednak Septuaginta nie jest wyłącznie przekładem, a obejmuje również księgi, które nie zostały zawarte w Biblii Hebrajskiej, zwane deuterokanonicznymi, to jest: Tobiasza, Judyty, Barucha, List Jeremiasza, 1 i 2 Księgę Machabejską, Księgę Mądrości i Mądrość Syracha. W Septuagincie znalazły się też dodatkowe fragmenty Księgi Estery i Księgi Daniela. Biblia Hebrajska i Septuaginta różnią się także kolejnością ksiąg.
Septuaginta nie spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem wśród żydowskich środowisk ortodoksyjnych, dlatego niejako w odpowiedzi, i równocześnie w opozycji, powstały greckie przekłady żydowskie Akwili z Pontu, Symmacha i Teodocjana, datowane na II w. po Chr. Ponieważ Kościół chrześcijański rozwijał się w środowisku diaspory, to Biblia była w praktyce Biblią grecką; stąd cytaty w Nowym Testamencie były czerpane przede wszystkim z LXX. Przekłady, które korzystały z Septuaginty : łaciński (Wulgata), koptyjski, etiopski, ormiański, gruziński, arabski, staro-cerkiewno-słowiański (Biblia ostrogska).
Wulgata
Pierwsze tłumaczenia łacińskie zaczęły powstawać już w II w. i są nazywane starołacińskimi (Vetus Latina). W 383 r. papież Damazy I zlecił Hieronimowi ujednolicenie owych przekładów. W ten sposób powstała Wulgata. Praca nad przekładem zajęła Hieronimowi 24 lata. Korzystał on zarówno z przekładów starołacińskich, greckich, jak i tekstów hebrajskich. Nie zajął się tłumaczeniem ksiąg deuterokanonicznych, gdyż tak jak Żydzi, uważał je za nienatchnione. To właśnie Wulgata była pierwszą książką wydrukowaną (tzw. Biblia Gutenberga) w 1455 r. Z kolei w 1546 r. przekład Hieronima został uznany za oficjalny przekład Kościoła katolickiego na Soborze Trydenckim. Wulgata była jednak kilkakrotnie poprawiana i udoskonalana – w 1590r. wydano Wulgatę Sykstyńską, zaledwie dwa lata później Wulgatę Klementyńską, a 1979 r. Neo-Wulgatę.
Polskie przekłady Biblii
Pierwszymi fragmentami Biblii przekładanymi na język polski były Psałterze, czyli zbiory 150 psalmów, stanowiących Księgę Psalmów w Starym Testamencie. Najstarszy to Psałterz floriański z XV w., który był trójjęzyczny (polsko-niemiecko-łaciński). Z kolei w XVI wieku ukazał się Psałterz Krakowski, Walentego Wróbla oraz Mikołaja Reja.
W XV w. powstała Biblia królowej Zofii (zwana również Biblią Szaroszpatacką). Miała być ona przeznaczona dla żony króla Władysława II Jagiełły. Powstała ok. 1453-1461 r., jako tłumaczenie Wulgaty, oparte jednakże na przekładzie czeskim. Najprawdopodobniej obejmowała wyłącznie Stary Testament. Sam oryginał zaginął po wybuchu II wojny światowej.
W XVI wieku pojawiły się przekłady Nowego Testamentu m.in. Macina Bielskiego (katolicki przekład z Wulgaty) oraz Stanisława Murzynowskiego (przekład luterański z greki). Pierwszym przekładem całej Biblii była dopiero Biblia Leopolity.
Biblia Leopolity
nazywana jest także Biblią Szarffenbergowską od nazwiska zleceniodawców. Tłumaczeniem z Wulgaty zajął się ks. Jan Nicz ze Lwowa ( Leopolita to „Lwowianin”). Był to pierwszy przekład polskojęzyczny całej Biblii i równocześnie pierwsze przekład drukowany. Zadedykowano go królowi Zygmuntowi II Augustowi. Księga została bogato zilustrowana i zawiera 284 drzeworyty przedstawiające sceny biblijne. Biblia została wydana w 1561 r.
Biblia Brzeska
zwana także Radziwiłłowską, Pińczowską. Był to przekład kalwiński i, w przeciwieństwie do Biblii Leopolity, tłumaczenia dokonano z języków oryginalnych. Biblia została wydana w 1563 r., powstała na zlecenie księcia Mikołaja Radziwiłła.
Biblia Szymona Budnego
zwana Biblią Nieświeską, była przekładem ariańskim z języków oryginalnych. Najpierw w 1570 r. ukazał się Nowy Testament, natomiast 4 lata później całość Pisma Świętego.
Biblia Jakuba Wujka
Jakub Wujek był księdzem, studiował teologię w Rzymie, gdzie zrobił doktorat. Jego Biblia została wydana w 1599 r. i do czasów Biblii Tysiąclecia stanowiła najpopularniejszy przekład katolicki w Polsce. Wielokrotnie podkreślany jest znakomity styl literacki tłumacza.
Biblia Gdańska
przekład protestancki. Tłumaczami byli Daniel Mikołajewski i Jan Turnowski. Biblia została wydana w 1632 r. w Gdańsku jako odpowiedź na katolicką Biblię Jakuba Wujka. Używana była w liturgii aż do XX wieku.
Biblia Tysiąclecia
została wydana w 1966 r. z okazji tysiąclecia chrześcijaństwa w Polsce. Powstała z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich; dokonywano wielokrotnie jej rewizji. Jest oficjalnie używana w liturgii Kościoła katolickiego. Jest to przekład z języka hebrajskiego i greckiego, tłumacze nie opierali się na Wulgacie.
Biblia Warszawska
zwana także „brytyjką”, wydana przez Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne w 1975 r. Została opracowana przez polskie środowisko protestanckie. Zastąpiła Biblię Gdańską w liturgii protestanckiej. Nie należy mylić jej z przekładem katolickim z 1997 r., czyli Biblią Warszawsko-Praską.
Biblia Ekumeniczna
To projekt zainicjowany przez Towarzystwo Biblijne w Polsce. Realizację rozpoczęto w 1995 r. Powołano wówczas specjalny Międzywyznaniowy Zespół Tłumaczy, składający się z przedstawicieli jedenastu Kościołów chrześcijańskich. Pierwsze zostały przetłumaczone Ewangelie Mateusza i Marka, następnie Ewangelia św. Łukasza. Do tej pory nie udało się jednakże przetłumaczyć całości Pisma Świętego, natomiast od 2001r. dostępny jest Nowy Testament. Podstawą tłumaczenia Pisma Świętego są teksty hebrajskie i greckie.
